Tariki 5 Nyakanga mu Rwanda Habaye Coup d’État, Algeria yabonye Ubwigenge

Jul 5, 2026 - 09:33
 0
Tariki 5 Nyakanga mu Rwanda Habaye Coup d’État, Algeria yabonye Ubwigenge

Tariki ya 5 Nyakanga ni umunsi wibukwa ku bikorwa bikomeye byahinduye amateka y’u Rwanda, Afurika n’Isi. Ni umunsi w’ibihugu bimwe byabonye ubwigenge, ibindi bivugurura politiki, n’abantu bakomeye bavutse cyangwa batabarutse. Dore amateka yaranze uyu munsi.

1. Mu Rwanda

1973: Coup d’État ya 5 Nyakanga.

 Perezida Juvénal Habyarimana yakuyeho I ngoma ya Gen. Grégoire Kayibanda abinyujije mu guhirika ubutegetsi butavugishije intambara. Yategetse u Rwanda imyaka 21 kugeza 1994. Iri hirika ryahinduye byinshi mu mateka ya politiki y’u Rwanda.

2.Muri Afurika 

1962: Algeria yabonye ubwigenge. Nyuma y’imyaka 132 iri munsi y’ubukoloni bw’u Bufaransa n’intambara ikomeye yo kubohora igihugu 1954-1962, Algeria yatangaje ubwigenge bwayo. Uyu munsi wizihizwa nk’umunsi mukuru w’igihugu.

1975: Cape Verde yabonye ubwigenge.

 Iki kirwa gito cyo mu Nyanja ya Atlantike cyabohowe ku bukoloni bwa Portugal

1993: Gambia yabaye Repubulika ya 3.

 Yahinduye itegeko-nshinga, isubira muri demokarasi nyuma y’imyaka myinshi y’ubutegetsi bwa gisirikare.

3.Ku Isi

1687: Isaac Newton yashyize ahagaragara igitabo "Principia". Muri iki gitabo yasobanuye amategeko y’imikorere y’ibintu n’ivu. Ni kimwe mu bitabo byahinduye siyansi ku Isi.

1947: Hatanzwe "Marshall Plan". Amerika yatangaje gahunda yo gufasha ibihugu by’i Burayi byangijwe n’Intambara ya 2 y’Isi Yose kongera kubaka ubukungu bwabyo.

4. Ibyamamare Byavutse Tariki ya 5 Nyakanga

1857: Clara Zetkin, umuyobozi w’icyamamare w’Abadage warwaniraga uburenganzira bw’abagore n’ubusugire bw’abakozi. Yapfuye 1933.

1950: Huey Lewis, umuririmbyi n’umuhanzi w’Umunya-Amerika wamamaye mu myaka ya 1980.

1982: Alberto Gilardino, umukinnyi w’umupira w’amaguru w’ikipe y’Igihugu cya Italy, wegukanye igikombe cy’Isi 2006.

5. Ibyamamare Byapfuye Tariki ya 5 Nyakanga

1854: Hendrik Conscience, umwanditsi w’icyamamare w’Umunyabelgike wabaye "se w’ururimi n’ubuvanganzo bw’Igifalamande".

1993: Pierre Vernier, umukinnyi wa filime w’Umufaransa.

2008: René Lacoste, umukinnyi w’icyamare wa tennis w’Umufaransa, washinze ikirango cya "Lacoste".

6.Ibyaranze iyi Tariki muri Siporo 

Roger Federer yegukanye igikombe cya 15 rya Grand Slam ubwo yatsindaga amaseti 3-2 Andy Roddick ku mukino wa nyuma wa Wimbledon wo muri 2009. Icyo gihe yaciye agahigo kari gafitwe na Pete Sampras wari ufite ibikombe 14. Uyu mukino wabereye ku kibuga cya Centre Court i Londres, ukaba uri mu mikino ikomeye kandi y'amateka mu mukino wa tennis, aho wamaze amasaha 4 n'iminota 17. Gutsinda uyu mukino byahesheje Federer igikombe cya 6 cya Wimbledon, ndetse no kugarura umwanya wa mbere ku isi kuri urwo rutonde.

Muri 2015, Ikipe y'igihugu ya Leta Zunze Ubumwe za Amerika yegukanye igikombe cy'Isi cy'abagore cya 2015 nyuma yo gutsinda u Buyapani ibitego 5-2 ku mukino wa nyuma wabereye kuri BC Place Stadium i Vancouver, muri Kanada. Muri uyu mukino kapiteni Carli Lloyd yatsinze ibitego bitatu (hat-trick) mu minota 16 ya mbere y'umukino, harimo n'igitego cy'umwihariko yatsinze ari hagati mu kibuga, nyuma aza no kwegukana golden ball.

Tariki ya 5 Nyakanga 1975 niyo yabaye umunsi w'amateka ubwo Arthur Ashe yegukanaga igikombe cya Wimbledon. Mu mukino wa nyuma utazibagirana, yatsinze Umunyamerika, Jimmy Connors, ku ntsinzi ya 3-1 (sets 6-1, 6-1, 5-7, 6-4). Iyi ntsinzi yamugize Umunyamerika w'umwirabura wa mbere (ndetse n'umugabo w'umwirabura wenyine kugeza n'ubu) wegukanye iri rushanwa rikomeye ry'abagabo.

Tariki ya 5 Nyakanga ni umunsi w’impinduka. Mu Rwanda twibuka 1973, mu Afurika ni umunsi w’ubwigenge bwa Algeria na Cape Verde, naho ku Isi ni umunsi wa siyansi, ubukungu n’ikoranabuhanga. Uyu munsi utwibutsa ko amateka yubakwa n’ibyemezo bikomeye, intambara zo kwibohora.

Inkomoko

. Rwanda Governance Board - RGB, Amateka ya Politiki y’u Rwanda 1973

. http://History.com - Algerian Independence 1962, Marshall Plan 1947

. African Union Archives - Cape Verde Independence 1975

. Encyclopedia Britannica - Isaac Newton Principia 1687, Dolly the Sheep 1996

. http://Biography.com - Clara Zetkin, René Lacoste, Alberto Gilardino

. BBC Archives - Gambia Constitutional Referendum 1993

By Jane Uwamwiza